Upadłość konsumencka po zmianach – czy łatwiej jest ogłosić bankructwo konsumentowi?

Bankrut

Z dniem 31 grudnia 2014 roku weszła w życie nowelizacja Prawa upadłościowego i naprawczego, którą zliberalizowano przepisy o tzw. upadłości konsumenckiej. Co się zmieniło? Czy łatwiej jest uzyskać ogłoszenie upadłości konsumentowi i zacząć kolejny etap życia z nową szansą? O tym poniżej. 

Upadłość konsumencka – od kiedy w Polsce?

Możliwość ogłoszenia upadłości przez osobę fizyczną nie prowadzącą działalności gospodarczej jest w polskim prawie stosunkowo nowym rozwiązaniem. Przepisy dotyczące tej instytucji weszły w życie dopiero z dniem 31 marca 2009 roku [Patrz: Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze oraz ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. z 2008 r. Nr 234, poz. 1572)]. W założeniu upadłość konsumencka miała zapewnić sposobność oddłużenia tym osobom fizycznym, które są zadłużone w stopniu uniemożliwiającym im samodzielną spłatę długów. Otwarcie dla takich osób możliwości skorzystania z tzw. nowego startu („czystej karty”) miało przynieść konkretne korzyści społeczne i gospodarcze takie jak:

– ograniczenie wykluczenia społecznego i mechanizmu dziedziczenia bezradności przez następne pokolenia;

– umożliwienie reintegracji dłużników w legalnym obrocie gospodarczym, co powoduje wzrost produktu krajowego brutto oraz przychodów Skarbu Państwa z tytułu podatków, jak również spadek przestępczości i ograniczenie tzw. szarej strefy;

– pozytywny wpływ na sektor finansowy poprzez przyspieszenie rozwiązania kwestii nieściągalnych wierzytelności, a w dłuższej perspektywie umożliwienie dłużnikom ponownego korzystania z usług instytucji finansowych.

Znikoma ilość upadłości – reakcja ustawodawcy

                Powyższe cele ustawowe dotychczas nie zostały jednak osiągnięte. Ustawodawca bowiem zbyt restrykcyjnie określił przesłanki umożliwiające uzyskanie dobrodziejstwa oddłużenia dla osób nie prowadzących działalności gospodarczej. W latach 2009 – 2012 w skali kraju na 2161 wniosków o ogłoszenie upadłości konsumenckiej wydano jedynie 60 postanowień o ogłoszeniu upadłości, co należy ocenić jako liczbę znikomą.

Złagodzenie przesłanek – kiedy można ogłosić upadłość konsumenta?

                Z tych względów Ustawą z dnia 29 sierpnia 2014 roku o zmianie ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze, ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym oraz ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, która weszła w życie z dniem 31 grudnia 2014 roku (Dz. U. z 30 września 2014 r.), w sposób istotny zmodyfikowano instytucję tzw. upadłości konsumenckiej, co w założeniu ma przysłużyć się do rozszerzenia stosowania tej upadłości i spełnienia celów ustawowych, które zamierzano zrealizować już w 2009 roku.

         Zasadnicze znaczenie  dla omawianej nowelizacji ma redukcja przesłanek negatywnych, które dotychczas uniemożliwiały uzyskanie korzystnego dla dłużnika orzeczenia sądowego. Przed 31 grudnia 2014 roku Prawo upadłościowe i naprawcze stanowiło, że  sąd oddala wniosek o ogłoszenie upadłości, jeżeli niewypłacalność dłużnika nie powstała wskutek wyjątkowych i niezależnych od niego okoliczności. Z założenia więc upadłość konsumencka mogła być ogłoszona tylko jako wyjątek od reguły, że dłużnik ma zawsze odpowiadać za swoje zobowiązania. Z końcem 2014 roku filozofia upadłości konsumenckiej została (przynajmniej formalnie – w ustawie) całkowicie odmieniona. Obecnie (art. 491[4] ust. 1 PUiN) przepisy stanowią, że wniosek o ogłoszenie upadłości oddala się, jeśli dłużnik doprowadził do swojej niewypłacalności lub istotnie zwiększył jej stopień w sposób umyślny lub wskutek rażącego niedbalstwa. Taka regulacja na pewno wykluczy możliwość uzyskania upadłości dla osób, które zadłużyły się wiedząc, że nie będą w stanie spłacić należności, bądź też już na pierwszy rzut oka powinny były przewidzieć, że popadną w niewypłacalność.

                Ustawodawca otworzył jednak nowe możliwości dla licznej grupy dłużników, którzy mimo popadli w problemy finansowe w trakcie spłacania wierzytelności, w tym kredytów i pożyczek bankowych z uwagi np. na utratę pracy lub istotne pogorszenie uzyskiwanych warunków płacowych. Nie ma obecnie przeszkód, aby wniosek o ogłoszenie upadłości złożył przeciętny kredytobiorca, który przez pewien czas regularnie i terminowo spłacał swoje wierzytelności, po czym jednak utracił zatrudnienie, które dotychczas wydawało się pewne (rentowny zakład pracy, umowa o pracę na czas nieokreślony).

Co z mieszkaniem konsumenta?

                Do tej pory pewne było, że jeśli dłużnik miał prawo do nieruchomości, to w toku upadłości lokal musiał zostać sprzedany, a dłużnik uzyskiwał jedynie środki na czynsz na najem innego lokalu. Nowelizacja pozwala na zawarcie stosownego układu z wierzycielami, na mocy którego dłużnik lokal zachowa. Jeśli do porozumienia jednak nie dojdzie, nieruchomość dłużnika zostanie sprzedana. Nowelizacja nie wprowadza więc całkowitej ochrony lokalu i warunków mieszkaniowych dłużnika oraz jego rodziny, lecz daje dłużnikowi możliwość na porozumienie z większością wierzycieli
i zachowanie dotychczasowych warunków mieszkaniowych.

Finansowanie czynszu – wydłużenie do 2 lat

                Nowelizacja zwiększa również prawa dłużnika do uzyskania części spieniężonych środków finansowych z masy upadłości. Dotychczas dłużnik miał prawo do uzyskania środków na pokrycie czynsz za najem lokalu na okres 12 miesięcy. Obecnie PUiN rozszerza możliwość uzyskania środków na czynsz na okres od 12 do 24 miesięcy. Decyzja w tej mierze należy do uznania sędziego – komisarza.

Plan spłaty i porozumienie z wierzycielami – co się zmienia?

                Elementem postępowania upadłościowego jest w pewnym uproszczeniu ustalenie wartości majątku dłużnika i planu spłaty wierzycieli. Zwykle będzie tak, że spieniężenie majątku dłużnika (jeśli takowy w ogóle istnieje) nie wystarczy na zaspokojenie roszczeń wierzycieli. Dodatkowo dłużnika zostanie obciążony w takich przypadkach obowiązkiem spłaty przez określony przez sąd upadłościowy czas. Nowelizacja stanowi, że okres spłat może trwać do 36 miesięcy z możliwością jego przedłużenia o kolejne 18 miesięcy. W okresie tym dłużnik będzie obowiązany do podjęcia istotnych wysiłków w celu zaspokojenia wierzycieli w maksymalnym możliwym stopniu. W pozostałym natomiast zakresie dłużnik będzie mógł liczyć na umorzenie wierzytelności.

                Ustawodawca w nowelizacji uwzględnił przy tym okoliczność, że w niektórych wyjątkowych przypadkach nierealne będzie oczekiwanie od dłużnika zaspokojenia wierzycieli w jakiejkolwiek części. Sytuacja taka wystąpi w przypadku dłużników całkowicie pozbawionych możliwości zarobkowania, np. w wskutek ciężkiej choroby lub niepełnosprawności uniemożliwiającej podjęcie pracy. Ustawodawca przesądził, że względy humanitarne uzasadniają umorzenie zobowiązań takich osób także wtedy, gdy nie będą one w stanie zaspokoić wierzycieli nawet w nieznacznym stopniu. W takich przypadkach oczywiście nie zostanie ustalony plan spłaty, a kosztami postępowania ostatecznie obciążony będzie Skarb Państwa.

Opłata sądowa i koszty postępowania upadłościowego

                  Ustawa nowelizująca Prawo upadłościowe i naprawcze zmieniła również w sposób korzystny dla dłużników przepisy dotyczące kosztów procesu w sprawach upadłościowych. W pierwszej kolejności obniżono opłatę sądową od wniosku o ogłoszenie upadłości z dotychczasowych 200 zł do wysokości opłaty podstawowej – a więc do 30 zł. Praktyka pokazuje, że nawet tak stosunkowo niewielka kwota jak 200 zł może być przeszkodą dla osoby pogrążonej w długach. Złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych było do tej pory złym sygnałem dla sądu upadłościowego, którego obowiązkiem zgodnie z art. 361 PUiN jest badanie, czy majątek dłużnika wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania upadłościowego.

             Nowelizacja wprowadza lex specialis w zakresie badania stanu majątkowego dłużnika – konsumenta. Brak możliwości pokrycia kosztów postępowania z majątku dłużnika formalnie rzecz biorąc nie jest już w przypadku upadłości konsumenckiej przeszkodą do ogłoszenia upadłości i ustalenia planu spłaty wierzycieli. Zgodnie z art. 491(7) ust. 1 PUiN w przypadku, gdy majątek niewypłacalnego dłużnika nie wystarcza na pokrycie kosztów postępowania albo w masie upadłości brak jest płynnych funduszów na ich pokrycie, koszty te pokrywa tymczasowo Skarb Państwa, a sąd proceduje w dalszym ciągu co do możliwości ogłoszenia upadłości dłużnika.

Przepisy przejściowe

            Nowelizacja weszła w życie z dniem 31 grudnia 2014 roku. Od tej daty co do zasady stosujemy nowe przepisy. Nie ma więc zasadniczo znaczenia, kiedy doszło do stanu niewypłacalności, lecz kiedy zostanie złożony wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenta. Co do postępowań, które już się jednak toczą, art. 4 Ustawy nowelizującej stanowi, że stosuje się przepisy dotychczasowe.

          Przeszkodą do rozpatrzenia składanego na podstawie nowych przepisów wniosku o ogłoszenie upadłości nie będzie okoliczność, że w przeszłości wydane było już postanowienie w przedmiocie ogłoszenia upadłości konsumenta poprzez umorzenie postępowania z uwagi na brak wystarczających środków z majątku dłużnika na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego (art. 361 PUiN). Art. 5 Ustawy nowelizującej stanowi, że wniosek o ogłoszenie upadłości osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej nie podlega oddaleniu na podstawie art. 4914ust. 2 pkt 1 PUiN (a więc z uwagi na to, że toczyło się wcześniej postępowanie upadłościowe, które zostało umorzone z innych przyczyn niż wniosek dłużnika), w brzmieniu nadanym Ustawą nowelizującą, jeżeli postępowanie upadłościowe umorzono na podstawie art. 361 PUiN.

Podsumowanie

            Generalnie ustawodawca tym razem zdaje się rzeczywiście, a nie tylko pozornie, stwarzać konsumentom warunki do rozpoczęcia „nowego startu” bez długów. Praktyka sądowa pokaże, czy rzeczywiście zmiany przesłanek dotyczących ogłoszenia upadłości będą interpretowane prokonsumencko czy raczej restrykcyjnie „w duchu” szerokiej odpowiedzialności za własne działania i zaciągnięte zobowiązania finansowe. Realne fundamenty pod faktyczne stosowanie przepisów o upadłości konsumenckiej zostały jednak położone. Prawo upadłościowe i naprawcze w dalszym jednak ciągu uzależnia możliwość ogłoszenia upadłości konsumenckiej i oddłużenia od spełnienia szeregu przesłanek, w tym licznych formalności, które bez profesjonalnej pomocy prawnej mogą już na wstępnym etapie zniweczyć prawo do ogłoszenia upadłości konsumenckiej i umorzenia przynajmniej części długów.

Radca prawny Michał Olszyński

Leave a Reply

Your email address will not be published.